16 października IV Plenum KC PZPR odwołuje ze stanowiska I sekretarza Stanisława Kanię. Jego miejsce zajmuje gen. Wojciech Jaruzelski, który od tej pory ma je łączyć z funkcjami premiera i ministra obrony narodowej. Katastrofalna sytuacja gospodarcza stale pogarsza nastroje społeczne, wybuchają niekontrolowane strajki. Wewnątrz „Solidarności” nasilają się ideowe podziały, podsycane przez SB, dążącą do rozbicia Związku. Inicjatywą mającą przełamać impas jest powołanie Społecznej Rady Gospodarki Narodowej –która ma skłonić rząd do przeprowadzenia reformy gospodarczej. Władza odrzuca ten projekt i podczas „spotkania trzech” (gen. Wojciecha Jaruzelskiego, Lecha Wałęsy i kard. Józefa Glempa) proponuje własny model współpracy, nieakceptowalny dla Związku. 2 grudnia resorty siłowe wkraczają do akcji, tłumiąc strajk okupacyjny w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej w Warszawie.

Z oświadczenia Komitetu Rady Ministrów ds. Związków Zawodowych:

Grupa negocjacyjna Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” wczasie rozmów prowadzonych 15 października 1981 zzespołem roboczym Komitetu RM ds. Związków Zawodowych przedstawiła propozycję KK powołania Społecznej Rady Gospodarki Narodowej. […] Komitet Rady Ministrów oznajmia, że tak sformułowanej koncepcji Rady nie przyjmie, ponieważ nie stanowi ona żadnej wogóle platformy współpracy zwładzami państwa. Jest natomiast zamachem na struktury państwa, zmierzającym wistocie rzeczy do obalenia istniejącego porządku konstytucyjnego ireguł ludowładztwa, cofnięcia demokratycznych przemian, jakie się dokonują iutworzenia wto miejsce totalitarnej dyktatury związku „Solidarność”.

Warszawa, 16 października 1981 [Rozmowy z rządem PRL. Negocjacje pomiędzy NSZZ „Solidarność” a rządem w dniach 15–18 października 1981, Warszawa 1998]

Grzegorz Palka, członek Prezydium Komisji Krajowej:

Najbardziej dokuczyła władzy idea Społecznej Rady Gospodarki Narodowej, czyli pomysł powołania do życia niezależnej struktury, którą Związek chciał wymusić na władzy przystąpienie do reformy gospodarki. […] [Chodziło o] wyegzekwowanie od rządu takich posunięć, które by ten zupełnie rozregulowany rynek utrzymały w jakimś takim stanie stabilności, do czasu rozstrzygnięć generalnych, strukturalnych.

Październik 1981 [Janina Jankowska, Portrety niedokończone. Rozmowy z twórcami „Solidarności’ 1980–1981, Warszawa 2004]

Władysław Frasyniuk, członek Prezydium Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”:

Po Zjeździe ludzie spodziewali się szybkich ibłyskotliwych sukcesów – takich, jak Sierpień iPorozumienia Gdańskie. Stało się wręcz przeciwnie. Nie było spektakularnego sukcesu, pogłębiał się kryzys gospodarczy. Na rynku brakowało towarów, nawet na pokrycie przydziałów kartkowych. Zkażdym dniem pogarszała się sytuacja materialna ludzi.

Październik 1981 [Janina Jankowska, Portrety niedokończone…]

Żołnierze garnizonu lubelskiego w liście otwartym, po ogłoszeniu decyzji władz o przedłużeniuo dwa miesiące służby wojskowej żołnierzom mającym udać się do rezerwy:

My doskonale wiemy, wjakim celu zostajemy jeszcze dwa miesiące. […] Władze łudzą się, że jako „niezarażeni Solidarnością” wrazie rozruchów będziemy ślepo wykonywać rozkazy. Otóż oświadczamy, iż pomimo że do Związku należeć jeszcze nie możemy, całym sercem jesteśmy zWami. Nie zamierzamy być bezwolnym narzędziem wrękach władzy. Oświadczamy, że nie zamierzamy walczyć zrobotnikami. Chcemy ibędziemy im służyć.

Lublin, październik 1981 [„Biuletyn Pism Związkowych i Zakładowych AS” nr 46/1981]

Plakat przygotowany przez Zarząd Regionu NSZZ „Solidarność” Małopolska, nawiązujący do pacyfikacji WOSP w Warszawie. Ze zbiorów Ośrodka KARTA

Z rozmowy telefonicznej:

Leonid Breżniew, I sekretarz KC KPZR:

Drogi Wojciechu, wysłaliśmy już do Ciebie oficjalne pozdrowienia, jednak chciałem również osobiście pogratulować Ci wyboru na Isekretarza KC PZPR. […] Rozumiemy, że stoją przed Tobą bardzo trudne zadania, lecz jesteśmy pewni, że dasz sobie radę, że zrobisz wszystko, aby opanować nieszczęście, które zwaliło się na wasz kraj.

Wojciech Jaruzelski, I sekretarz KC PZPR, premier i minister obrony narodowej:

[…] Chcę szczerze powiedzieć, że zgodziłem się na to stanowisko po wewnętrznej walce itylko dlatego, że wiedziałem, iż Wy mnie popieracie iże opowiadacie się za taką decyzją. Wprzeciwnym razie nigdy nie zgodziłbym się na to. […] Zrobię, Leonidzie Iljiczu, wszystko, jako komunista ijako żołnierz, żeby było lepiej, żeby osiągnąć przełom wsytuacji kraju inaszej partii. […] Będziemy szeroko włączać wojsko we wszystkie sfery życia kraju.

Moskwa–Warszawa, 19 października 1981 [Karnawał z wyrokiem. Solidarność 1980–81, Warszawa 2005]

Konstantin Rusakow, członek Biura Politycznego KC KPZRdo Ericha Honeckera:

Zjazd „Solidarności” otwarcie proklamował kontrrewolucję iprogram przejęcia władzy. Nawet po zjeździe „Solidarności” Kania nie przeciwstawił się kontrrewolucyjnym działaniom. Równocześnie zjazd ten wykazał ostateczne fiasko polityki kompromisów iustępstw prowadzonej przez Kanię. Okazało się, że Kania stał się główną przeszkodą wpodjęciu walki. […] Zauważyliśmy wostatnim czasie pewne różnice wpostawie Kani iJaruzelskiego wobec zasadniczej kwestii. Jaruzelski był wwiększym stopniu gotów zdecydowanie wystąpić przeciwko kontrrewolucji. Uwzględniając te różnice pomiędzy nimi, zaczęliśmy pracę zJaruzelskim.

Moskwa, 21 października 1981 [Rozkaz: stan wojenny, „Karta” nr 23, 1997]

Z Wezwania Prezydium Komisji Krajowej do członków NSZZ „Solidarność”:

Prezydium Komisji Krajowej ocenia aktualną sytuację gospodarczą ispołeczną kraju jako krytyczną. Zjednej strony – jest wiele spraw niezałatwionych, występuje wiele nieprawidłowości iprowokacji wywołujących powszechne oburzenie. Zdrugiej strony – akcje protestacyjne przybrały charakter żywiołowy iniezorganizowany. Grozi to rozbiciem Związku iutratą poparcia społeczeństwa. […] Chcąc ratować to, co osiągnęliśmy jako Związek, oraz chcąc zachować możliwość dalszych przemyślanych iniesprzecznych zinteresem całego społeczeństwa działań – wzywamy członków Związku do natychmiastowego zaprzestania akcji strajkowych.

Gdańsk, 27 października 1981 [„Tygodnik Solidarność”nr 32/1981]

Zbigniew Bujak, członek Komisji Krajowej:

W Żyrardowie komuniści dążyli do wielkiej prowokacji. Miasto przez długi czas było stopniowo głodzone, brakowało tam już nie tylko takich rarytasów, jak jajka czy ser żółty, lecz wręcz chleba. Po kilku ostrzeżeniach zdesperowane włókniarki zastrajkowały.

Październik 1981 [Janusz Rolicki, Zbigniew Bujak: Przepraszam za „Solidarność”, Warszawa 1991]

Zbigniew Romaszewski, członek Komisji Krajowej:

Co my mogliśmy ludziom powiedzieć? Żeby nie strajkowali? Co im mogliśmy za to dać? Nic, bo wszystkie rozmowy tkwią w martwym punkcie. My bijemy głową o mur i to wszystko. Kontynuowanie tej sytuacji, udawanie, że się porozumiewamy z władzą, doprowadzi w końcu do tego, że ci robotnicy ostatecznie się zdenerwują i nas przepędzą. I słusznie zresztą. Bo to jest wprowadzanie w błąd. Te rozmowy już od września nic nie dają, właściwie już sierpniowe rozmowy, które zostały zerwane przez władze, wykazały, że te władze nie mają minimalnej ochoty do porozumienia.

Jesień 1981 [Janina Jankowska, Portrety niedokończone… 

Jan Łabęcki, członek Biura Politycznego KC PZPR, na posiedzeniu Biura:

Trzeba rozważyć, jak „Solidarności” można dopomóc wrozbiciu jej – na wielką robotniczą imałą ekstremalną. Wtym może pomóc Kościół. Powinniśmy poprzeć Wałęsę, aztakimi jak Bujak, Rulewski, Rozpłochowski wogóle nie rozmawiać.

Warszawa, 10 listopada 1981 [Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a „Solidarność” 1980–1981, Londyn 1992]

Warszawa, 2 grudnia 1981. Pacyfikacja strajku w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej. Fot. Marcin Jabłoński / Ośrodek KARTA

Stanisław Ciosek, minister ds. związków zawodowych, w wypowiedzi, której treśćambasador NRD wWarszawie Horst Neubauer przesłał do Berlina:

Sytuacja zmieniła się zasadniczo wostatnim czasie. Jestem optymistą, polska tragedia zmierza ku końcowi. Finał już się zaczął. Rozstrzygnięcie musi nastąpić wgrudniu. Szkoła oficerów pożarnictwa [WOSP] zostanie opanowana przez milicję przy użyciu przemocy.

Mój optymizm opiera się przede wszystkim na postawie Związku Radzieckiego. Kierownictwo KPZR postanowiło zbilansować wymianę handlową zPRL na rok 1982. Jaruzelski […] stoi teraz przed alternatywą: albo nie walczyć iwpędzić naród wkatastrofę, albo uderzyć iotrzymać pomoc gospodarczą. Czy chce, czy nie chce – jest wkońcu zmuszony do działania.

Warszawa, 1 grudnia 1981 [Rozkaz: stan wojenny, „Karta” nr 23, 1997]

Bronisław Geremek, doradca Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”:

Momentem decydującym, wktórym zginęły obawy strony rządzącej, że konfrontacja może przynieść im klęskę, była WOSP. Akcja przeprowadzana wówczas była generalną próbą, to miała być odpowiedź, czy oni są wstanie przeprowadzić taką akcję, czy druga strona, strona solidarnościowa, strona społeczna, nie jest wstanie takiej akcji stawić czoła.

Warszawa, 2 grudnia 1981 [Karnawał z wyrokiem…]

Z relacji „Agencji Solidarność”:

Około godziny 10.00 oddziały ZOMO […] staranowały bramę uczelni, forsując jednocześnie ogrodzenie kładkami przerzuconymi zodkrytych wozów bojowych. Akcję wspomagał helikopter, zrzucając kilkunastoosobowy desant MO, który wtargnął do szkoły zdachu oraz opancerzone wozy wyposażone warmatki wodne. […]

Grupy szturmowe wyposażone wtarcze, długie pałki ipistolety gazowe, po wyważeniu wszystkich drzwi iwybiciu szyb woknach, opanowały gmach uczelni. Według relacji strajkujących, od kilku funkcjonariuszy czuć było alkohol. Przemocy fizycznej nie stosowano. Uczestniczące wblokadzie siły wojskowe nie wzięły bezpośredniego udziału wakcji. Zgromadzonych wauli podchorążych, pracowników WOSP iwspomagających strajk otoczono, nie pozwalając zbliżyć się do okien, anastępnie nakazano pojedyncze opuszczanie sali. Nikt nie stawiał oporu.

Warszawa, 2 grudnia 1981 [„Afisz. Gazeta Plakatowa NSZZ Solidarność Region Mazowsze”nr 3/1981]

 

Realizacja Ośrodka KARTA:

Kwerendy – zespół

Wybór i opracowanie – Szymon Majcherowicz

Ikonografia – Ewa Kwiecińska

Koordynacja – Agnieszka Dębska

Organizacja – Izabela Kotapska, i.kotapska@karta.pl

Cykl „Preludium Wolności” jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowa. Pewne prawa zastrzeżone na rzecz Fundacji Ośrodka KARTA. Utwór powstał w ramach zlecania przez Kancelarię Prezesa Rady Ministrów zadań w zakresie wsparcia Polonii i Polaków za granicą w 2020 roku. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji i o posiadaczach praw.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here