Inline pictures
Polska 07:01
Україна 08:01

Генерал Марко Безручко. Символ польско-украинского братства по оружию

general-marko-bezruchko-simvol-polsko-ukrainskogo-bratstva-po-oruzhiyu-6598_XL.jpg

Когда все чаще и громче ставится под сомнение деятельность польского правительства, решительно стоящего на стороне Украины, подвернувшейся нападению со стороны России, и когда в публичном дискурсе навязывается, основанный на обидах, берущих начало в волынской трагедии, нарратив, ставящий под сомнение возможность поддерживания добрососедских отношений между украинцами и поляками, стоит – для равновесия оценок – углубиться в историю. Взглянуть на события, символом которых является Марко Безручко.

Этот украинец, родившийся  31 октября 1883 г. в Токмаке, в Таврической губернии, начинал свой жизненный путь как подданный русского царя. Сначала хотел стать учителем – для этой цели он вступил в педагогическую семинарию в Переяславе – однако быстро изменил свои планы, и стал юнкером Одесской – а согласно другим источникам, Чугуевской – Пехотной Школы. Офицерские погоны получил в 1908 г. До начала Великой Войны проходил службу в Вильно, в расположенном там 106. Уфимском Пехотном Полку; входил он в состав 1 Бригады, 27 Пехотной Дивизии, 3 Армейского Корпуса, которым командовал в то время генерал-лейтенант Павел Карлович Райненкампф, то есть Paul von Rennenkapmf (тот самый, который вошел в историю российской армии как исключительно бездарный командующий).

Бился и с «белыми» и с «красными»

О достижениях Безручко в царском мундире известно немного – кроме того, в 1912-1914 годах он обучался в Императорской Николаевской Военной Академии в Петербурге, получая высшее военное образование, и что воевал с немцами в качестве командира штаба дивизии пехоты,  и больше практически ничего – более богатые следы оставил период его службы в формированиях, созданных во имя независимой Украины.

Сначала он появляется, в 1917 г., в Действующей Армии Украинской Народной Республики – и на довольно высоком посту помощника начальника Генерального Штаба, потом принадлежал к генеральному штабу Гетманства, то есть Украинского Государства с диктатором Павлом Скоропадским (которое просуществовало с 29 апреля по 26 декабря 1918 г.), когда же этот последний провозгласил федерацию с Россией и взбунтовавшиеся земляки (провозгласившие создание Директории) высказали ему непослушание, возвращая Украинскую Народную Республику, вернулся под старые штандарты. В Армии УНР он исполнял обязанности начальника отделения Генерального Штаба, потом руководил штабом Запорожской Бригады им. Симона Петлюры, и наконец – с июня 1919 – был начальником штаба Корпуса Сичевых Стрельцов. Корпус сражался как с «белыми» — сторонниками низложенного царя – как и с «красными», большевиками.

Из штабного затишья Безручко вышел 8 февраля 1920 г., когда возглавил 6-ю Дивизию Сичевых Стрельцов, которая начала сформироваться в Ланцюте, а полностью была сформирована в Брестской Крепости, а 22 апреля 1920 г. была включена в 3-ю Армию Войска Польского, под командованием бригадного генерала Эдварда Смиглого-Рыдза. Он и его солдаты были уравнены в правах и обязанностях с офицерами и рядовыми Войска Польского: получали жалование и должностные надбавки, одинаковые с поляками. Как на дивизию, 6-я Сичевая была слабой единицей – отправляясь на фронт, насчитывала немногим более 2.000 штыков – однако ей было поручено принять участие в одной из наибольших и символических боевых операций польско-большевицкой войны: походе на Киев.

Оборона Замостья

Поскольку в те времена польские и украинские интересы совпадали – поскольку в игру входило предложенное Юзефом Пилсудским создание национальных федерации государств от Эстонии до Приднепровья – Польша заключила с Директорией военно-политический союз, гарантирующий украинцам государственный суверенитет (Варшавский Договор Пилсудского и Петлюры), признание операционного главенства не означало для вооруженных сил Украинской Народной Республики отступления от национальных интересов.

Солдаты 6ДСС под командованием подполковника Генерального Штаба Марка Безручко сражались храбро, в знак признания своего положения они прияли участие в параде, организованном 9 мая 1920 г. в Киеве (который, сражаясь плечом к плечу с солдатами 1 Дивизии Пехоты Легионов, заняли 7 мая). К сожалению, надолго в столице Украины не остались ни одни, ни другие – но это уже другая история. Во время отступления сичевые стрельцы прикрывали эвакуацию украинской гражданской администрации.

Оставив Украину, Безручко (будучи уже полным полковником Генерального Штаба) очутился вместе со своими, понесшими потери во время отступления, отрядами в Замостье – и там снова сыграл значительную роль в обороне города во время атаки славной большевицкой Конармии, то есть 1-й Конной Армии Семена Буденного. Формально он тогда командовал защитниками города – на счет его фактического влияния на командование формированиями, которые удерживали одну из самых грозных большевицких единиц, некоторые историки все еще ведут спор, умаляя значение Безручко, чтобы увеличить значение капитана Миколая Болтуча, командующего 31 Полка Каневских Стрельцов.

Спор кажется бессмысленным. Командующим обороной Замостья был несомненно высший рангом полковник Безручко, капитан Болтуч в свою очередь пользовался предоставленной ему натуральным образом свободой действий; в литературе нет никаких следов каких бы то ни было споров между обоими офицерами (notabene, оба они были выходцами из российской армии, признавали один офицерский этос, были воспитаны в духе идентичной служебной прагматики).

Успех операции должен таким образом иметь двух отцов. Ненужный и бессмысленный спор самым мудрым способом был решен в Замостье: на мемориальной доске, установленной в тамошнем Арсенале, написано – воздавая честь обоим офицерам – правду: «В дань памяти защитникам Замостья от большевицкого нашествия 28-31 VIII 1920 г. Солдатам 6-й Дивизии Стрельцов Армии Украинской Народной Республики плк. Марка Безручко и польским солдатам 31-го Полка Каневских Стрельцов кап. Миколая Болтуча и других формирований Войска Польского».

Польско-украинская оборона Замостья

А ведь есть что увековечивать. Благодаря сопротивлению, которое оказал польско-украинский гарнизон, силы Конармии были связаны, и не только не успели придти на помощь Тухачевскому, которого громили под Варшавой, но и в тыл им могли зайти – ранее осаждаемые большевиками – отряды защитников Львова под командованием генерала Станислава Халлера.   Желая избежать взятия в клещи, кавалеристы Буденного были вынуждены уйти либо от Замостья, либо от наступающих на них солдат Халлера —  польское командование давно уже приняло их во внимание и перебросило к Замостью больше сил (2-ю Дивизию Пехоты), произошла битва под Комаровым, известная как самая большая с 1813 г. кавалеристская битва.

В результате боеспособность Буденного была ослаблена настолько, что de facto 1-я Конная Армия перестала быть угрозой. Достаточно сказать, что из 20 тысяч большевицких уланов, которые отправились на войну с Польшей, осталось немногим 3 тысячи. Остатки были направлены на южный фронт.

Роль защитников Замостья высоко оценил генерал Максим Вейган, глава французской Военной Миссии в Польше (награжденный Командорским Крестом Военного Ордена Virtuti Militari). По его мнению, задержка, а позднее и победа над грозящей Варшаве Конной Армией, сделало гарнизон достойным имени соавторов «чуда на Висле».

За участие в войне против большевиков Безручко (после Замостья он еще с успехом сражался на Подолье и Приднепровье, проводя победоносные бои с большевиками) получил повышение на первую генеральскую ступень – стал генералом-хорунжим. К сожалению, это была его последняя минута славы. Положение украинских вооруженных сил вскоре должно было измениться. Когда 8 октября 1920 г. поляки подписали перемирие с большевиками, украинцы не присоединились к этому акту – и остались одни. В утешение польский Верховный Главнокомандующий попрощался с ними специальным посланием, благодарность за совместную борьбу принесла делегация 6-й Армии, высланная к Главному Командованию Украинского Войска…

Маршал Пилсудский принес извинения

Из оставленных союзниками солдат сформировали группировку, состоящую из трех центров сопротивления. Генерал Безручко возглавил центральную. Под его командованием были остатки 6-й Дивизии Сичевых Стрельцов и 5-я Херсонская Дивизия; обе с неполным кадровым составом, с пришедшим в негодность оружием, с недостатком боеприпасов.

После боев на Подолье с Красной Армией было принято решение отступить от неприятеля и перейти на территории, оставшиеся под контролем Войска Польского. Это означало поддаться неминуемому интернированию. Последствием всех этих событий стали торжественные – хотя фактически ничего не значащие – слова Пилсудского, произнесенные 15 мая 1921 г. к интернированным в Щиперно бывшим товарищам по оружию: «Я прошу у вас извинения, господа. Прошу извинения».

Безручко, со своей стороны, признал это извинение доводом рыцарской чести польского маршала…

Извинения Маршала произошли в мае 1921 г. – ранее украинского генерала и солдат 6-й Дивизии Сичевых Стрельцов и 4-й Киевской Дивизии (более 3,5 тыс. особ, в том числе 95 женщин и 29 детей из семей офицеров) разместили в Александрове Куявском, в военных бараках, которые должны были стать местом их интернирования. Комендантом Лагеря Интернирования № 6 стал майор Альфред Йогель, генерал-хорунжий Марко Безручко исполнял функции украинского коменданта. Время интернирования он посвятил на написание мемуаров, с мая до августа 1921 г. он также имел портфель министра военных дел Правительства Украинской Народной Республики в эмиграции, однако оставил его в знак протеста против политики других членов кабинета.

В заслугу Польше следует упомянуть, что интернированных не выдали Советской России, им либо позволяли выезжать заграницу, либо освобождали, если они находили для себя гражданское занятие, или вступали в супружеские отношения с гражданками Польши. В декабре 1921 г. лагерь ликвидировали, оставшихся перевели в Щиперно. Там также оказался и Безручко.

На свободу он вышел в 1924 г. Поселился потом в Варшаве, в 1927 вошел в состав генерального штаба министра военных дел правительства УНР в эмиграции, был главой Украинского Военного Исторического Общества, которое занималось главным образом публикацией исторических работ, возглавил Украинский Клуб, был редактором военно-исторического ежемесячника «За край», издал также книгу «Украинские сичевые стрельцы, трудящиеся ради Отчизны». Чтобы заработать, занимался работой в военной картографической институции.

Когда в Германии начал набирать силы Гитлер, он сохранял далеко идущую сдержанность в оценке возможностей опереть борьбу за независимость Украины на нацистского диктатора. Он считал, что III Рейх является угрозой для всех славянских народов.

Как он принял известие о создании дивизии SS-Galizien, составленной из украинских добровольцев (их вступление в немецкое формирование, о чем часто забывают, осудила фракция Организации Украинских Националистов, предводителем которой был Степан Бандера) – неизвестно. Он умер 10 февраля 1944 г. в Варшаве, почил на православном кладбище в районе Воля. На момент смерти он снова формально был министром национальной обороны Правительства УНР, не принимающим во внимание какие-либо возможности сотрудничества с гитлеровцами.

Вальдемар Балда – источник  interia.pl

 

Kiedy coraz częściej i głośniej kwestionowane są działania polskiego rządu, zdecydowanie stającego po stronie zaatakowanej przez Rosję Ukrainy, i kiedy w dyskursie publicznym narzucana jest oparta na resentymentach, biorących źródło z tragedii wołyńskiej, narracja kwestionująca możliwość utrzymywania dobrosąsiedzkich relacji między Polakami i Ukraińcami, warto – dla równowagi ocen – zagłębić się w historię. Dotrzeć do zdarzeń, których symbolem jest Marko Bezruczko.

Ten Ukrainiec, urodzony 31 października 1883 r. w Tokmaku Wielkim w guberni taurydzkiej na Krymie, zaczynał życiową drogę jako poddany cara Rosji. Początkowo zamierzał zostać nauczycielem — w tym celu wstąpił do seminarium pedagogicznego w Perejasławiu — szybko jednak zmienił plany i został junkrem (podchorążym) Odeskiej — a według innych źródeł, Czugujewskiej — Szkoły Piechoty. Oficerskie szlify otrzymał w 1908 r. Przed wybuchem Wielkiej Wojny pełnił służbę w Wilnie, w stacjonującym tam 106. Ufimskim Pułku Piechoty; wchodził on w skład 1. Brygady 27. Dywizji Piechoty 3. Korpusu Armijnego, którym dowodził w owym czasie generał-lejtnant Pawieł Karłowicz Rienienkampf, czyli Paul von Rennenkapmf (ten sam, który zapisał się w historii rosyjskiej armii jako dowódca wyjątkowo nieudolny).

Bił się z "białymi" i "czerwonymi"

O dokonaniach Bezruczki w carskim mundurze niewiele wiadomo — poza tym, że w latach 1912-1914 studiował w Imperatorskiej Mikołajewskiej Akademii Wojskowej w Petersburgu, zdobywając wyższe wykształcenie wojskowe, i że walczył z Niemcami jako szef sztabu dywizji piechoty, w gruncie rzeczy nic więcej — bogatsze ślady zostawił okres jego służby w formacjach, zakładanych w imię niepodległej Ukrainy.

Pojawił się najpierw, w 1917 r., w Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej — i to na wysokim stanowisku pomocnika szefa Sztabu Generalnego, potem przynależał do sztabu generalnego Hetmanatu, czyli Państwa Ukraińskiego z dyktatorem Pawłem Skoropadskim (istniejącego od 29 kwietnia do 26 grudnia 1918 r.) , gdy zaś ten ostatni ogłosił federację z Rosją i zbuntowani rodacy (uchwaliwszy powstanie Dyrektoriatu) wypowiedzieli mu posłuszeństwo, przywracając Ukraińską Republikę Ludową, powrócił pod dawne sztandary. W wojsku URL pełnił funkcję szefa oddziału Sztabu Generalnego, szefował następnie sztabowi Zaporoskiej Brygady im. Semena Petlury, a na koniec — od czerwca 1919 — był szefem sztabu Korpusu Strzelców Siczowych. Korpus bił się zarówno z "białymi" — zwolennikami obalonego cara — jak i z "czerwonymi", bolszewikami.

Ze sztabowego zacisza Bezruczko wychynął 8 lutego 1920, kiedy stanął na czele 6. Siczowej Dywizji Strzelców, formowanej w Łańcucie, a ostatecznie w Twierdzy Brzeskiej, i włączonej 22 kwietnia 1920 r. do 3. Armii Wojska Polskiego, dowodzonej przez generała brygady Edwarda Śmigłego-Rydza. On i jego żołnierze zrównani byli w prawach i obowiązkach z oficerami i szeregowymi WP: otrzymywali pobory oraz dodatki służbowe jednakowej wysokości z Polakami. Jak na dywizję 6. Siczowa była jednostką słabą — wychodząc na front liczyła niewiele ponad 2.000 bagnetów — dane jej było jednak wziąć udział w jednej z większych i symbolicznych operacji bojowych wojny polsko-radzieckiej: wyprawie kijowskiej.

W obronie Zamościa przed bolszewikami

Jako że w owym czasie interesy polskie i ukraińskie były zbieżne — w grę wchodziło wszak postulowane przez Józefa Piłsudskiego sfederowanie państw narodowych od Estonii po Naddnieprze — a Polska zawarła z Dyrektoriatem sojusz polityczno-wojskowy, gwarantujący Ukraińcom suwerenność państwową (Umowa Warszawska Piłsudskiego i Petlury), uznanie zwierzchnictwa operacyjnego nie oznaczało dla sił zbrojnych Ukraińskiej Republiki Ludowej odstępstwa od interesu narodowego.

Dowodzeni przez podpułkownika Sztabu Generalnego Marka Bezruczkę żołnierze 6SDS bili się dzielnie, w uznaniu swej postawy wzięli udział w defiladzie, zorganizowanej 9 maja 1920 r. w Kijowie (który zresztą, działając ramię w ramię z żołnierzami 1. Dywizji Piechoty Legionów, zajęli 7 maja). Niestety, panowaniem w stolicy Ukrainy jedno i drudzy nie nacieszyli się długo — ale to już inna historia. Podczas odwrotu strzelcy siczowi osłaniali ewakuację ukraińskiej administracji cywilnej.

Po opuszczeniu Ukrainy Bezruczko (jako już pełny pułkownik Sztabu Generalnego) znalazł się wraz ze swymi zdziesiątkowanymi w walkach odwrotowych oddziałami w Zamościu — i tam znów odegrał znaczącą rolę w obronie miasta przed atakiem sławnej Konarmii bolszewickiej, czyli 1. Armii Konnej Semena Budionnego. Formalnie sprawował on wtedy dowództwo nad obrońcami miasta — nad jego faktycznym wpływem na dowodzenie formacjami, powstrzymującymi jedną z najgroźniejszych jednostek bolszewickich, niektórzy historycy wciąż toczą spór, dezawuując znaczenie Bezruczki, aby podnieść znaczenie kapitana Mikołaja Bołtucia, dowódcy 31. Pułku Strzelców Kaniowskich.

Spór nie wydaje się sensowny. Dowódcą obrony Zamościa był bezsprzecznie wyższy rangą pułkownik Bezruczko, kapitan Bołtuć natomiast korzystał z udzielonej mu w naturalny sposób autonomii działań; w literaturze brak zresztą śladów jakichkolwiek sporów między oboma oficerami (notabene, obaj wywodzili się z armii rosyjskiej, wyznawali jednakowy etos oficerski, wychowani byli w duchu identycznej pragmatyki służbowej).

Powodzenie operacji musi mieć więc dwóch ojców. Zbędny i bezsensowny spór najroztropniej rozstrzygnięto w Zamościu: na memoratywnej tablicy, wmurowanej w tamtejszym Arsenale, napisano bowiem — honorując obu oficerów — prawdę: "W hołdzie obrońcom Zamościa przed bolszewicką nawałą 28-31 VIII 1920 r. Żołnierzom 6. Dywizji Strzelców Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej płk. Marka Bezruczki oraz żołnierzom polskim 31. Pułku Strzelców Kaniowskich kpt. Mikołaja Bołtucia i innych jednostek Wojska Polskiego".

Polsko-ukraińska obrona Zamościa

A upamiętniać jest co. Dzięki oporowi, stawionemu przez polsko-ukraińską załogę, siły Konarmii zostały związane, i nie tylko nie zdążyły one z pomocą gromionemu pod Warszawą Tuchaczewskiemu, ale też na ich tyły mogły wejść — oblegane przez bolszewików wcześniej — oddziały obrońców Lwowa pod dowództwem generała Stanisława Hallera. Chcąc uniknąć wzięcia w kleszcze, kawalerzyści Budionnego musieli podjąć akcję oderwania się bądź od Zamościa, bądź od naciskających ich żołnierzy Hallera — że jednak polskie dowództwo dawno już zagięło na nich parol i ściągnęło pod Zamość większe siły (2. Dywizję Piechoty), doszło do bitwy pod Komarowem, znanej jako największa od 1813 r. bitwa kawaleryjska.

W konsekwencji zdolność bojowa Budionnego została osłabiona na tyle, że de facto 1. Armia Konna przestała być zagrożeniem. Dość stwierdzić, że z 20 tysięcy bolszewickich ułanów, jacy wyruszyli na wojnę z Polską, zostało zaledwie 3 tysiące. Resztki skierowano na front południowy.

Rolę obrońców Zamościa wysoko oceniał generał Maxime Weygand, szef francuskiej Misji Wojskowej w Polsce (uhonorowany Krzyżem Komandorskim Orderu Wojennego Virtuti Militari). Jego zdaniem, powstrzymanie, a następnie rozbicie zagrażającej Warszawie Armii Konnej, predestynowało załogę do miana współautora "cudu nad Wisłą".

Za udział w wojnie przeciw bolszewikom Bezruczko (po Zamościu walczył jeszcze z sukcesami na Podolu i Naddnieprzu, tocząc zwycięskie walki z bolszewikami) otrzymał awans na pierwszy stopień generalski — został generałem-chorążym. Niestety, była to jego ostatnia bodaj chwila chwały. Sytuacja ukraińskich sił zbrojnych miała się wkrótce drastycznie zmienić. Kiedy 8 października 1920 r. Polacy podpisali zawieszenie broni z bolszewikami, Ukraińcy nie przyłączyli się do tego aktu — i zostali sami. Na otarcie łez polski Naczelny Wódz pożegnał ich specjalnym listem, podziękowania za wspólną walkę złożyła delegacja 6. Armii, wysłana do Głównej Komendy Wojska Ukraińskiego…

Marszałek Piłsudski przeprasza

Z porzuconych przez sojuszników żołnierzy stworzono ugrupowanie, składające się z trzech ośrodków oporu. Generał Bezruczko stanął na czele ośrodka centralnego. Miał wtedy pod komendą resztki 6. Dywizji Strzelców Siczowych oraz 5. Dywizję Chersońską; obie z niepełnymi obsadami kadrowymi, dysponujące wyeksploatowaną bronią, cierpiące na braki amunicji.

Po stoczeniu na Podolu walk z Armią Czerwoną podjęto decyzję o oderwaniu się od nieprzyjaciela i przejściu na tereny, pozostające pod kontrolą Wojska Polskiego. Oznaczało to poddanie się nieuchronnemu internowaniu. Konsekwencją tych wszystkich zdarzeń stały się uroczyste — acz nic faktycznie nieznaczące — słowa Piłsudskiego, wypowiedziane 15 maja 1921 r. do internowanych w Szczypiornie niedawnych towarzyszy broni: "Ja was przepraszam, panowie. Ja was przepraszam".

Bezruczko, swoją drogą, ponoć uznał te przeprosiny za dowód rycerskości polskiego marszałka…

Marszałkowskie przeprosiny nastąpiły w maju 1921 r. — wcześniej ukraińskiego generała i żołnierzy 6. Dywizji Strzelców Siczowych oraz 4. Dywizji Kijowskiej (ponad 3,5 osób, w tym 95 kobiet i 29 dzieci z rodzin oficerów) odstawiono do Aleksandrowa Kujawskiego, do wojskowych baraków, które miały się stać miejscem ich internowania. Komendantem Obozu Internowania nr 6 został major Alfred Jogiel, generał-chorąży Marko Bezruczko pełnił funkcję ukraińskiego komendanta. Czas internowania poświęcał na spisywanie wspomnień, od maja do sierpnia 1921 piastował też tekę ministra spraw wojskowych emigracyjnego Rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, jednak złożył ją w geście sprzeciwu wobec polityki innych członków gabinetu.

Na dobro Polski zapisać należy, że internowanych nie wydawano Rosji Radzieckiej, lecz bądź zezwalano im na wyjazd za granicę, bądź zwalniano, jeśli wyszukali dla siebie cywilne zajęcie, względnie wstępowali w związki małżeńskie z obywatelkami RP. W grudniu 1921 obóz zlikwidowano, a pozostających w odosobnieniu przeniesiono do Szczypiorna. Tam też znalazł się Bezruczko.

Na wolność wyszedł w 1924 r. Zamieszkał potem w Warszawie, w 1927 wszedł w skład sztabu generalnego ministra spraw wojskowych rządu URL na wychodźstwie, przewodniczył Ukraińskiemu Wojskowemu Towarzystwu Historycznemu, zajmującego się głównie publikacją opracowań historycznych, stał na czele Klubu Ukraińskiego, był redaktorem miesięcznika wojskowo-historycznego "Za kraj", wydał książkę "Ukraińscy strzelcy siczowi, pracujący dla Ojczyzny". Zarobkowo zajmował się pracą w wojskowej instytucji kartograficznej.

Kiedy w Niemczech Hitler zaczął rosnąć w siłę, zachowywał daleko posuniętą wstrzemięźliwość w ocenie możliwości oparcia starań o niepodległość Ukrainy o nazistowskiego dyktatora. Stał bowiem na stanowisku, że III Rzesza jest zagrożeniem dla wszystkich narodów słowiańskich.

Jak przyjął wieści o utworzeniu dywizji SS-Galizien, złożonej z ukraińskich ochotników (ich akces do niemieckiej formacji, o czym się zapomina, potępiła frakcja Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, której przywódcą był Stepan Bandera, czyli banderowcy!) — nie wiadomo. Zmarł 10 lutego 1944 r. w Warszawie, spoczął na cmentarzu prawosławnym w dzielnicy Wola. W chwili śmierci był znów formalnie ministrem obrony narodowej Rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej, niebiorącym pod uwagę możliwości nawiązania jakiejkolwiek współpracy z hitlerowcami.

Waldemar Bałda Interia

 

Pogoda / Погода

Warszawa Варшава   
Krakow / Краків
Gdansk / Гданськ
Poznan / Познань
Lodz / Лодзь
Київ / Kijow
Львів / Lwow
Харків / Charkow
Одеса / Odesa
Донецьк / Donieck


CZYTAJ NAS W WYGODNYM FORMACIE

ЧИТАЙТЕ НАС В ЗРУЧНОМУ ФОРМАТІ